Dlaczego strach przed odpowiedzialnością paraliżuje świadków zdarzeń
Skąd się bierze myśl: „lepiej nic nie robić, bo mnie pozwą”
W sytuacji nagłego zdarzenia – wypadku drogowego, omdlenia w pracy, zasłabnięcia na ulicy – wiele osób zamiera. Część z nich nie dlatego, że nie wie, jak technicznie zareagować, ale z obawy przed odpowiedzialnością karną za błąd w pierwszej pomocy. W głowie pojawia się prosta, ale bardzo szkodliwa myśl: „Jeśli coś zrobię źle, będę miał kłopoty. Lepiej nic nie dotykać.”
Źródłem tego lęku są zwykle zasłyszane historie, przekazywane z ust do ust, często zniekształcone. Ktoś „słyszał, że kolegę ciągali po sądach, bo reanimował”, ktoś inny „wie na pewno”, że za źle ułożony opatrunek można pójść do więzienia. Te opowieści rzadko zawierają pełny kontekst, a jeszcze rzadziej odnoszą się dokładnie do polskiego prawa i rzeczywistych wyroków sądów.
Dochodzi do tego lęk przed krytyką ze strony profesjonalistów: „przyjedzie pogotowie, zobaczą, że robiłem RKO po swojemu i mnie zjadą”. W tle jest obawa przed oceną – społeczną, zawodową, prawną. Tymczasem przepisy i praktyka orzecznicza patrzą na laika w sytuacji nagłej zupełnie inaczej niż na lekarza czy ratownika medycznego na dyżurze.
Fakty kontra mity o odpowiedzialności karnej za pierwszą pomoc
Kluczowy mit brzmi: „za złą pierwszą pomoc siedzi się tak samo, jak za nieudzielenie pomocy”. W polskim prawie to nie jest prawda. Odpowiedzialność karna za nieudzielenie pomocy (art. 162 k.k.) jest jasno określona i dotyczy zaniechania, a nie udzielenia pomocy w dobrej wierze, nawet z błędem. Ustawodawca wprost zakłada, że osoba przypadkowa na miejscu zdarzenia nie jest ekspertem medycznym i ma prawo się mylić, o ile działa rozsądnie i nie naraża celowo poszkodowanego na poważne ryzyko.
Mylone są też często dwie zupełnie różne sytuacje: działanie laika, który podjął próby ratowania, oraz działanie profesjonalisty (np. ratownika medycznego), który ma odpowiednie wykształcenie, doświadczenie i standardy postępowania wynikające z prawa. Ten drugi jest oceniany surowiej, bo ma zdecydowanie wyższe kompetencje i obowiązki.
W praktyce polskich sądów bardzo rzadko dochodzi do skazania laika za udzielenie pierwszej pomocy, jeśli działał w dobrej wierze, nie przekroczył rażąco zasad bezpieczeństwa i nie podejmował czynności zarezerwowanych wyłącznie dla personelu medycznego. Znacznie częstsze – choć i tak niezbyt liczne – są sprawy dotyczące całkowitego zignorowania osoby w stanie zagrożenia życia, gdy istniała realna możliwość pomocy.
Rzeczywiste przypadki postępowań karnych związanych z pierwszą pomocą
Postępowania karne związane z pierwszą pomocą pojawiają się w trzech głównych grupach sytuacji:
Nieudzielenie pomocy osobie w stanie zagrożenia życia, mimo realnych możliwości działania (art. 162 k.k.).
Narażenie na niebezpieczeństwo (art. 160 k.k.) poprzez rażąco nieodpowiedzialne „leczenie” bez kwalifikacji lub przekroczenie uprawnień.
Błędy medyczne profesjonalistów (lekarze, ratownicy medyczni, pielęgniarki) – to zupełnie inna kategoria, ocenia się tu fachowca według standardów medycznych.
Przykładowo, zdarzały się sprawy, w których osoby podejmowały się „domowych zabiegów” – nacinania zmian skórnych, podawania zastrzyków czy nawet prób samodzielnego „nastawiania” złamań, co kończyło się ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu. W takich sytuacjach nie mówimy już o pierwszej pomocy, lecz o nielegalnym wykonywaniu czynności medycznych i narażeniu na niebezpieczeństwo.
Warto odróżnić takie skrajne przypadki od typowych błędów laika, np. zbyt mocnego ucisku podczas uciśnięć klatki piersiowej czy nieidealnie założonego opatrunku. W polskiej praktyce orzeczniczej te ostatnie – przy działaniu z intencją ratowania – nie prowadzą do skazań za błąd w pierwszej pomocy, lecz są traktowane jako konsekwencja stresu i ograniczonych umiejętności.
Jak prawo patrzy na laika, a jak na profesjonalistę medycznego
Prawo karne uwzględnia, kto i w jakiej roli podejmuje działania. Inne są oczekiwania wobec:
Świadka zdarzenia – laika, który nie ma wykształcenia medycznego, ale jest na miejscu i może pomóc.
Profesjonalisty medycznego, który działa w ramach zawodu regulowanego (lekarz, ratownik medyczny, pielęgniarka, położna).
Osób przeszkolonych „funkcyjnie”, np. strażacy, policjanci, pracownicy ochrony, służby BHP – od nich można oczekiwać nieco więcej niż od przeciętnego przechodnia.
Laik jest oceniany według kryterium zdrowego rozsądku i „przeciętnej staranności” – czy zrobił to, co przeciętnie rozsądna osoba na jego miejscu mogła i powinna zrobić. Sąd bierze pod uwagę stres, zaskoczenie, brak sprzętu, okoliczności miejsca zdarzenia. Profesjonalista natomiast odpowiada już w oparciu o wiedzę medyczną, standardy postępowania, procedury, a nawet wewnętrzne regulaminy jednostki, w której pracuje.
Ta różnica oznacza, że osoba bez uprawnień, udzielając pierwszej pomocy, ma szeroką „tarczę ochronną” w postaci dobrej wiary i działania zgodnie ze swoim aktualnym stanem wiedzy. Zdecydowanie większym ryzykiem prawnym jest całkowite zignorowanie poszkodowanego niż niedoskonałe działania ratunkowe.
Podstawy prawne udzielania pierwszej pomocy w Polsce
Najważniejsze przepisy: Kodeks karny, ustawy „medyczne”, BHP
Kwestia obowiązku udzielenia pomocy i odpowiedzialności karnej za nieudzielenie pomocy wynika przede wszystkim z Kodeksu karnego. Kluczowy przepis to art. 162:
„Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”
Uzupełniająco ważne są:
ustawa o Państwowym Ratownictwie Medycznym – reguluje m.in. medyczne czynności ratunkowe i uprawnienia ratowników,
ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawa o zawodzie ratownika medycznego,
przepisy BHP (Kodeks pracy i rozporządzenia), które nakładają na pracodawców obowiązek organizacji pierwszej pomocy w zakładzie pracy,
przepisy szczególne, np. Prawa o ruchu drogowym – określające obowiązki uczestników wypadków.
Te akty razem tworzą ramy prawne, w których funkcjonuje pierwsza pomoc – od poziomu zwykłego świadka zdarzenia, przez pracownika w zakładzie pracy, po profesjonalne zespoły ratownictwa medycznego.
Pierwsza pomoc a medyczne czynności ratunkowe – dwa różne poziomy
Prawo odróżnia pojęcie pierwszej pomocy od medycznych czynności ratunkowych. W uproszczeniu:
Pierwsza pomoc – podstawowe działania wykonywane przez każdego, kto jest świadkiem zdarzenia: ocena przytomności i oddechu, wezwanie pomocy, uciśnięcia klatki piersiowej, sztuczne oddychanie, użycie AED, tamowanie krwotoków, pozycja bezpieczna, zabezpieczenie miejsca zdarzenia.
Pierwszą pomoc może – i często powinien – udzielać każdy. Medycznych czynności ratunkowych nie wolno wykonywać bez wymaganych uprawnień, z wyjątkiem skrajnych przypadków, gdy działanie na granicy kompetencji jest jedyną szansą na uratowanie życia i mieści się w ramach tzw. stanu wyższej konieczności.
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie dla odpowiedzialności karnej. Laik, który podejmuje typowe czynności pierwszej pomocy (RKO, opatrunek, pozycja bezpieczna), porusza się po polu stosunkowo bezpiecznym prawnie. Ryzyko pojawia się dopiero wtedy, gdy wchodzi w obszar zarezerwowany dla profesjonalistów, np. wstrzykuje komuś lek, wykonuje „zabieg” czy dokonuje samodzielnej „diagnostyki” i w oparciu o nią podejmuje ryzykowne decyzje.
Kto ma prawny obowiązek udzielenia pomocy, a kto „tylko” moralny
Obowiązek udzielenia pomocy można rozpatrywać na dwóch poziomach:
prawnym – karnym,
etycznym – moralnym.
Z perspektywy prawa karnego, art. 162 k.k. dotyczy każdego, kto znajduje się w sytuacji, w której widzi osobę w stanie bezpośredniego zagrożenia życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu i może pomóc bez narażenia siebie czy innych na poważne niebezpieczeństwo. Nie ma tu znaczenia zawód, wykształcenie, status społeczny. Świadek wypadku drogowego i przechodzień w galerii handlowej mają taki sam obowiązek podstawowego reagowania.
Część zawodów ma jednak dodatkowe obowiązki wynikające z przepisów szczególnych, np. lekarz, pielęgniarka, ratownik medyczny, policjant, strażak. U nich nieudzielenie pomocy lub niepodjęcie interwencji, mimo posiadanych środków i możliwości, może być oceniane surowiej, także jako naruszenie obowiązków służbowych czy zawodowych.
Na poziomie moralnym oczywiste jest, że nawet gdy formalnie z powodu np. zagrożenia własnego życia można ograniczyć się do wezwania służb, większość ludzi odczuwa wewnętrzny przymus zrobienia choćby minimum dla poszkodowanego. Prawo nie oczekuje heroizmu, ale społeczeństwo premiuje postawę aktywną: czasem kilka prostych działań przed przyjazdem karetki decyduje o przeżyciu.
Kiedy ograniczenie się do wezwania służb jest wystarczające
Kodeks karny dopuszcza sytuacje, w których świadek zdarzenia może ograniczyć się jedynie do wezwania pomocy. Dzieje się tak, gdy:
bezpośrednie udzielanie pomocy narażałoby go na poważne niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (np. pożar, zawalony budynek, strzelanina, agresywny napastnik),
brak jest realnych możliwości podjęcia skutecznych działań (np. osoba unosząca się na lodowatej wodzie daleko od brzegu, a świadek nie umie pływać i nie ma sprzętu ratunkowego).
W takiej sytuacji obowiązek z art. 162 k.k. realizuje się przez niezwłoczne powiadomienie numeru 112 lub 999, możliwie precyzyjne opisanie zdarzenia i miejsca, a następnie – jeśli jest to bezpieczne – pozostanie w pobliżu, by pokierować służby na miejsce. Sąd ocenia zawsze realne możliwości pomocy, a nie abstrakcyjne oczekiwania.
Dobrą praktyką jest także zapewnienie dodatkowego wsparcia: zasygnalizowanie zagrożenia innym osobom (np. zatrzymanie kierowców na autostradzie), udostępnienie apteczki, wskazanie najbliższego AED. Każda z tych czynności pokazuje, że świadek nie pozostał bierny, lecz próbował zrobić tyle, ile było rozsądnie możliwe.
Kiedy grozi odpowiedzialność karna za nieudzielenie pomocy
Warunki odpowiedzialności z art. 162 k.k.
Odpowiedzialność karna za nieudzielenie pomocy nie pojawia się automatycznie w każdej trudnej sytuacji. Przepis wymaga spełnienia kilku warunków, które muszą wystąpić łącznie:
Poszkodowany znajduje się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
Świadek ma realną możliwość udzielenia pomocy – choćby minimalnej.
Udzielenie pomocy jest możliwe bez narażenia siebie lub innej osoby na poważne niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku.
Mimo tego świadek nie podejmuje żadnych działań, pozostaje bierny.
Przykłady sytuacji, w których brak reakcji może być przestępstwem
Najłatwiej zrozumieć, kiedy w praktyce może dojść do odpowiedzialności karnej, patrząc na typowe scenariusze. Sąd zawsze bada konkretny stan faktyczny, ale pewne sytuacje powtarzają się w orzecznictwie i praktyce.
Wypadek drogowy na oczach kierowcy – kierowca widzi zderzenie aut, zatrzymuje się, ale nie podchodzi do poszkodowanych, nie wzywa też służb, bo „śpieszy się do pracy”. Jeśli z okoliczności jasno wynika, że ktoś mógł być ciężko ranny, a kierowca realnie mógł zadzwonić na 112 lub podejść i ocenić sytuację, jego zaniechanie może spełniać przesłanki z art. 162 k.k.
Osoba nieprzytomna na chodniku – przechodnie omijają leżącego człowieka, zakładając, że „pewnie pijany”. Nikt nie sprawdza przytomności, nie dzwoni po pogotowie. Jeżeli okaże się, że doszło np. do udaru albo zatrzymania krążenia, a sytuacja była widoczna i poważna, bierność może zostać zakwalifikowana jako nieudzielenie pomocy.
Zakład pracy – pracownicy widzą, że kolega zasłabł, ma problemy z oddychaniem. Zamiast wzywać pomoc i rozpocząć resuscytację, zajmują się ewakuacją dokumentów, bo „szef kazał zabezpieczyć sprzęt”. Odpowiedzialność może dotknąć zarówno osoby najbliżej zdarzenia, jak i przełożonych, którzy polecają ignorowanie poszkodowanego.
W każdym takim przypadku ocenia się, czy przeciętna osoba na miejscu sprawcy mogła zorientować się, że sytuacja jest poważna i pilna, oraz czy miała choć minimalne możliwości podjęcia działań (wezwanie numeru alarmowego, podstawowa ocena stanu, zabezpieczenie miejsca).
Kiedy odpowiedzialność nie wchodzi w grę – granice rozsądku
Nie każda źle oceniona sytuacja prowadzi automatycznie do odpowiedzialności karnej. Istnieją liczne okoliczności, które wyłączają lub istotnie ograniczają winę świadka zdarzenia.
Błędna, ale usprawiedliwiona ocena sytuacji – świadek może uznać, że zagrożenie nie jest bezpośrednie, np. osoba przytomna, komunikatywna, oddychająca, która twierdzi, że „zaraz wstanie”. Jeśli nie ma wyraźnych objawów stanu nagłego, trudno wymagać od laika diagnozy medycznej.
Silny szok, panika – gdy ktoś wpada w stan tak silnego stresu, że nie jest w stanie racjonalnie działać (np. drżenie rąk, płacz, „zamrożenie”), sądy czasem uznają, że jego zdolność do podjęcia świadomej decyzji była znacząco ograniczona. Nie usprawiedliwia to wszystkiego, ale zmienia ocenę prawną.
Brak realnej możliwości pomocy – jeśli świadek jest sam, poważnie niepełnosprawny, w miejscu bez zasięgu, w skrajnych warunkach pogodowych czy terenowych, zakres jego obowiązków jest węższy. Nikt nie wymaga, aby narażał własne życie ponad rozsądny poziom.
Często kluczowe okazuje się jedno: czy świadek spróbował coś zrobić, czy kompletnie zignorował sytuację.
Odpowiedzialność za „błąd” w pierwszej pomocy – realne ryzyko czy mit?
Wielu ludzi boi się, że wykonując pierwszą pomoc, „zrobi coś źle” i zostanie za to ukaranych. W polskim prawie osoba udzielająca podstawowej pomocy, która działa w dobrej wierze i w granicach zdrowego rozsądku, jest w praktyce silnie chroniona.
Aby mówić o odpowiedzialności karnej za błędne działanie, musiałoby dojść do rażącego zaniedbania albo świadomie ryzykownego eksperymentu, wykraczającego poza typowe czynności pierwszej pomocy.
Nieprawidłowe uciśnięcia klatki piersiowej – jeśli laik wykonuje resuscytację, nawet trochę zbyt płytko lub zbyt szybko, nie poniesie za to odpowiedzialności karnej, nawet gdy np. dojdzie do złamania żeber. Złamania żeber są typowym, akceptowalnym skutkiem RKO, także w profesjonalnym ratownictwie.
Niedoskonałe opatrzenie rany – źle założony opatrunek, który nieco się przesunął, ale nie spowodował dodatkowych obrażeń, nie stanowi „błędu medycznego”. To naturalne, że osoba niedoświadczona nie będzie działać tak precyzyjnie jak ratownik.
Niewłaściwa pozycja poszkodowanego – jeśli ktoś nie do końca poprawnie ułoży osobę nieprzytomną w pozycji bezpiecznej, ale intencją było zabezpieczenie dróg oddechowych, trudno mówić o przestępstwie, o ile nie zrobił czegoś oczywiście niebezpiecznego (np. brutalne szarpanie osoby z widocznym urazem kręgosłupa).
Granica odpowiedzialności pojawia się wtedy, gdy działania są ewidentnie nierozsądne, sprzeczne z elementarną wiedzą, a mimo to ktoś je podejmuje, ignorując ryzyko dla życia lub zdrowia poszkodowanego.
Gdy „pomoc” szkodzi – przykłady zachowań szczególnie ryzykownych
Zdarzają się sytuacje, w których osoba chcąca dobrze faktycznie pogarsza stan poszkodowanego. Nie każdy taki przypadek pociąga za sobą odpowiedzialność karną, ale pewne typy zachowań są szczególnie niebezpieczne.
Podawanie leków „z kieszeni” – laik nie powinien podawać innym osobom leków, które akurat ma przy sobie (np. silne leki przeciwbólowe, uspokajające, insulinę znajomego). Brak wiedzy o chorobach przewlekłych, alergiach czy interakcjach może doprowadzić do ciężkich powikłań.
„Nastawianie” złamań – samodzielne próby prostowania wyraźnie złamanej kończyny, ciągnięcie za nią, dociskanie kości w celu „wstawienia na miejsce” to zachowanie z pogranicza amatorskiej chirurgii. Może spowodować uszkodzenie nerwów, naczyń, jeszcze większe rozerwanie tkanek.
Podawanie płynów osobie nieprzytomnej lub z zaburzeniami świadomości – wlewanie wody czy innych napojów do ust komuś, kto nie kontroluje przełykania, grozi zachłyśnięciem i ciężkim uszkodzeniem płuc.
Transport na siłę bez zabezpieczenia – wkładanie osoby z podejrzeniem urazu kręgosłupa do auta, „żeby szybciej zawieźć do szpitala”, bez unieruchomienia i oceny stanu, może skutkować dodatkowymi obrażeniami. Wyjątkiem są sytuacje, gdy na miejscu istnieje inne, bezpośrednie zagrożenie (pożar, wybuch) i trzeba ewakuować poszkodowanego za wszelką cenę.
Jeśli ktoś wykonuje takie działania świadomie, mimo że dyspozytor 112, inni świadkowie czy podstawowa wiedza życiowa wskazują, że to niebezpieczne, wtedy pojawia się pole do rozmowy o odpowiedzialności karnej lub cywilnej.
Źródło: Pexels | Autor: Marta Branco
Granica między pierwszą pomocą a działalnością „medyczną”
Najważniejsze kryterium odróżniające zwykłą pierwszą pomoc od działalności medycznej to stopień ingerencji w organizm poszkodowanego i wymagany poziom specjalistycznej wiedzy.
Co można zrobić bez uprawnień – katalog bezpiecznych działań laika
Standardowe wytyczne pierwszej pomocy opisują zestaw czynności, które są w pełni dopuszczalne dla osób bez wykształcenia medycznego. Do najważniejszych należą:
ocena bezpieczeństwa miejsca zdarzenia,
sprawdzenie przytomności i oddechu,
wezwanie pomocy (112/999) z przekazaniem podstawowych informacji,
uciski klatki piersiowej i oddechy ratownicze (jeśli ratownik je zna i jest gotów je wykonywać),
użycie automatycznego defibrylatora AED – urządzenie prowadzi użytkownika krok po kroku,
tamowanie krwotoków (ucisk bezpośredni, opatrunek uciskowy, prosty staz taktyczny, jeśli ktoś go potrafi założyć),
ułożenie w pozycji bezpiecznej osoby nieprzytomnej oddychającej,
ochrona przed wychłodzeniem (folia NRC, koc),
wsparcie psychiczne, uspokajanie, zebranie podstawowych informacji o stanie chorego.
Takie działania mieszczą się w obszarze „zdroworozsądkowej pomocy” – nie wymagają zaawansowanego sprzętu ani uprawnień. Jeśli ktoś je podejmuje, działa zgodnie z oczekiwaniami prawa.
Gdzie zaczyna się „medycyna” – czynności zarezerwowane dla profesjonalistów
Istnieje grupa działań, które prawo i praktyka przypisują osobom z odpowiednim wykształceniem i uprawnieniami. To przede wszystkim:
podejmowanie decyzji terapeutycznych opartych na diagnozie medycznej (np. samodzielne rozpoznanie zawału, udaru i modyfikacja przyjmowanych przez chorą osobę leków),
wydawanie zaleceń medycznych wykraczających poza oczywiste rady typu „proszę pojechać na SOR”.
Laik, który zaczyna „bawić się w lekarza” i wykonuje takie czynności bez uprawnień, może narazić się na zarzut przekroczenia kompetencji, a w razie szkody także na odpowiedzialność karną (np. za nieumyślne spowodowanie uszczerbku na zdrowiu) i cywilną.
Stan wyższej konieczności – wyjątkowe sytuacje na granicy prawa
Prawo przewiduje instytucję tzw. stanu wyższej konieczności. Oznacza ona, że w sytuacji skrajnej, gdy chodzi o ratowanie życia, można wyjątkowo naruszyć pewne zakazy, o ile:
działanie jest konieczne do odwrócenia bezpośredniego niebezpieczeństwa,
dobro ratowane (życie, zdrowie) ma wyższą wartość niż dobro naruszone (np. nietykalność cielesna),
nie ma innego, mniej inwazyjnego sposobu ratunku.
Przykład graniczny: w odległym terenie ktoś przestaje oddychać z powodu obrzęku krtani, a jedyna osoba w pobliżu ma minimalną wiedzę o konikotomii (awaryjnym otwarciu dróg oddechowych). Teoretycznie takie działanie jest zabiegiem medycznym, ale jeśli jest to jedyna szansa na uratowanie życia, a pomoc medyczna nie ma szans dotrzeć na czas, sąd może potraktować to jako usprawiedliwioną, choć skrajną próbę ratowania życia.
To jednak bardzo rzadkie i skrajne sytuacje. W codzienności większość zdarzeń daje się opanować przy użyciu zwykłej pierwszej pomocy i szybkiego wezwania służb.
Zasady bezpieczeństwa własnego i BHP – prawo nie wymaga heroizmu
Bezpieczeństwo ratownika jako warunek obowiązku pomocy
Art. 162 k.k. wprost wskazuje, że obowiązek udzielenia pomocy istnieje tylko wtedy, gdy można jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku. To nie jest „furtka” dla tchórzostwa, lecz świadome założenie ustawodawcy: nie buduje się bezpieczeństwa jednych kosztem realnego poświęcania życia innych.
Dlatego w pierwszej kolejności sprawdza się miejsce zdarzenia:
czy nie ma ryzyka wybuchu, pożaru, porażenia prądem, zawalenia konstrukcji,
czy ruch uliczny jest zabezpieczony i pojazdy nie wjeżdżają w miejsce wypadku,
czy nie ma agresywnego napastnika, który może zaatakować ratownika.
Jeżeli ocena wypada negatywnie, naturalnym krokiem jest wezwanie profesjonalnych służb i próba zorganizowania pomocy na odległość – np. kierowanie innymi osobami, wskazanie objazdu, ostrzeganie nadjeżdżających kierowców z bezpiecznego miejsca.
Środki ochrony indywidualnej – kiedy zbliżenie się do poszkodowanego jest rozsądne
Przy czynnościach wymagających kontaktu fizycznego z poszkodowanym (krwotoki, RKO, pomoc przy ataku padaczki) kluczowe jest ograniczanie ryzyka zakażeń i urazów własnych. Najprostsze zasady BHP to:
użycie rękawiczek jednorazowych, jeśli są dostępne (w apteczce, AED, samochodzie),
unikanie bezpośredniego kontaktu z krwią, płynami ustrojowymi,
korzystanie z maseczek do oddechów ratowniczych, jeżeli ktoś je ma,
zabezpieczenie własnych ran i otarć przed rozpoczęciem pomocy.
Gdy ryzyko jest zbyt duże – kiedy możesz „zatrzymać się” na wezwaniu pomocy
Bywa, że samo podejście do poszkodowanego wiąże się z poważnym niebezpieczeństwem. Ustawowy obowiązek kończy się tam, gdzie zaczyna się realne ryzyko dla życia lub zdrowia ratującego. Nie ma wymogu wchodzenia w płonący budynek, schodzenia do zadymionej piwnicy czy wbiegana na autostradę, jeśli oznaczałoby to skok w niekontrolowane zagrożenie.
W takich sytuacjach minimalnym, ale nadal realnym działaniem pomocowym będzie:
natychmiastowe wezwanie numeru alarmowego,
podanie jak najdokładniejszej lokalizacji i opisu sytuacji,
pozostanie w kontakcie z dyspozytorem i wykonywanie jego zaleceń w bezpiecznym dla siebie zakresie,
organizowanie otoczenia – np. kierowanie ruchem z bezpiecznej odległości, ostrzeganie innych osób.
Jeżeli ktoś zatrzymuje się na tym etapie, ponieważ każde bliższe podejście byłoby skokiem w nieakceptowalne ryzyko (np. przewody wysokiego napięcia na ziemi, agresywny napastnik z nożem), nie można mówić o przestępstwie nieudzielenia pomocy. Kluczem jest szczera próba zrobienia tego, co obiektywnie możliwe w danych warunkach.
Heroizm a rozsądek – cienka granica w oczach sądu
Sądy karnie rozliczają zaniechanie pomocy, ale nie oczekują bohaterskich zrywów ponad ludzkie siły. Analizują konkretne okoliczności: porę dnia, warunki atmosferyczne, doświadczenie życiowe świadka, a nawet jego cechy fizyczne. Od drobnej osoby nie wymaga się wyciągania nieprzytomnego mężczyzny z głębokiego rowu, jeśli fizycznie nie jest w stanie tego zrobić.
Inaczej oceniane jest natomiast bierne przyglądanie się osobie tonącej na strzeżonym kąpielisku przez ratownika wodnego, a inaczej – przez osobę, która nie potrafi pływać. Ten pierwszy ma zarówno obowiązek prawny, jak i realne możliwości działania, drugi – nie, więc jego rola ogranicza się do wzywania pomocy i wskazania miejsca zdarzenia.
Zgoda poszkodowanego, dzieci, osoby nieprzytomne – co wolno bez pytania
Domniemana zgoda – dlaczego osobę nieprzytomną można ratować od razu
Prawo zakłada, że osoba nieprzytomna, która nie może wyrazić woli, co do zasady chciałaby być ratowana. To tzw. domniemana zgoda. Dzięki temu nikt nie musi zastanawiać się przy RKO, czy wolno mu uciskać klatkę piersiową, prowadzić oddechy ratownicze czy użyć AED. Takie działanie jest zgodne z prawem i społecznie oczekiwane.
Ten mechanizm działa także wtedy, gdy poszkodowany wprawdzie jest przytomny, ale ma poważne zaburzenia świadomości (np. po urazie głowy, w ciężkiej hipoglikemii, w szoku). Jeśli nie jest w stanie racjonalnie się wypowiedzieć, zakłada się, że zgadza się na czynności ratujące życie, które są standardowe i proporcjonalne do zagrożenia.
Świadoma odmowa pomocy – czy można „pozwolić” komuś się narażać
Zdarza się, że osoba przytomna, w pełnym kontakcie, odmawia pomocy: nie chce, by dzwoniono po karetkę, nie życzy sobie badania, dotykania czy choćby okrycia folią termiczną. Jeżeli jej stan nie wskazuje na zaburzenia świadomości, a ona jasno i logicznie komunikuje swoją wolę, powstaje konflikt między obowiązkiem pomocy a prawem do samostanowienia.
W praktyce przy osobach dorosłych, świadomych i w miarę stabilnych, rozsądnie jest:
spokojnie wyjaśnić, co się dzieje i jakie mogą być skutki braku pomocy,
zaproponować przynajmniej wezwanie numeru alarmowego „na wszelki wypadek”,
uszanować odmowę inwazyjnych działań (np. rozbierania, przenoszenia),
pozostać w pobliżu na wypadek pogorszenia stanu i wtedy ponownie ocenić sytuację.
Jeśli jednak istnieją jasne przesłanki, że odmowa wynika z zaburzeń (urojenia, silne pobudzenie po urazie głowy, głęboka hipoglikemia u diabetyka), wówczas można – a czasem trzeba – działać tak, jak przy osobie nieprzytomnej: traktować ją jako kogoś, kto racjonalnie zgodziłby się na pomoc. Sąd, analizując sprawę, bierze pod uwagę stan psychiczny poszkodowanego i to, czy ratownik miał podstawy, by przyjąć, że odmowa nie była w pełni świadoma.
Dzieci i młodzież – kto „decyduje” o pierwszej pomocy
Przy dzieciach i nastolatkach sytuacja wygląda inaczej. Małoletni co do zasady nie mają pełnej zdolności do samodzielnego decydowania o czynnościach medycznych, ale w zakresie zwykłej pierwszej pomocy punkt ciężkości jest inny: liczy się bezpośrednie ratowanie życia i zdrowia.
Jeśli dziecko ulega wypadkowi na ulicy, na boisku czy w szkole, nikt nie czeka na formalną zgodę rodziców, by:
wezwać karetkę,
tamować krwotok,
prowadzić RKO,
ułożyć je w pozycji bezpiecznej.
Rodzic lub opiekun formalnie odgrywa większą rolę dopiero na etapie decyzji medycznych w szpitalu. Pierwsza pomoc udzielona dziecku przez świadka zdarzenia jest standardem i znajduje pełne oparcie w prawie, nawet jeśli rodzic później zgłasza zastrzeżenia typu „nie życzę sobie, by ktoś dotykał mojego syna”. Z punktu widzenia przepisów ratujący realizował obowiązek wynikający z art. 162 k.k.
Konflikt z rodziną lub otoczeniem – gdy bliscy „zabraniają” pomagać
Niekiedy problemem nie jest sam poszkodowany, lecz jego otoczenie. Rodzina, znajomi czy przechodnie krzyczą: „Nie dotykajcie go!”, „Nie wolno wam robić masażu serca!”, „Lepiej poczekać!”. Taki nacisk bywa silny, zwłaszcza gdy osoby te są pobudzone emocjonalnie lub podważają kompetencje świadka.
Z perspektywy prawa kluczowe jest, że obowiązek udzielenia pomocy ciąży na każdej osobie, która faktycznie może jej udzielić. Opór rodziny nie znosi tego obowiązku, jeśli sytuacja jest nagła i zagraża życiu. Prawidłowe zachowanie to:
jasne zakomunikowanie, że wykonuje się polecenia dyspozytora 112 i chodzi o ratowanie życia,
poproszenie jednej osoby o rozmowę z dyspozytorem, by sama usłyszała zalecenia,
w miarę możliwości poproszenie świadków o nagranie zdarzenia – nie po to, by „grozić”, ale by mieć dowód, że działało się zgodnie z instrukcją.
Jeżeli nacisk otoczenia przeradza się w groźby lub przemoc wobec ratującego, priorytetem staje się znów bezpieczeństwo własne. Nie ma obowiązku narażania się na pobicie po to, by kontynuować czynności ratownicze – wtedy można się wycofać, informując o tym dyspozytora.
Udzielanie pierwszej pomocy osobie pod wpływem alkoholu lub narkotyków
Osoby nietrzeźwe lub pod wpływem innych substancji bywają agresywne, wulgarne, odpychają pomoc, a jednocześnie mogą być w stanie realnego zagrożenia życia (zatrucie, uraz głowy, wychłodzenie). Prawo nie różnicuje tutaj ofiar – obowiązek pomocy dotyczy także takich osób.
Rzeczywistość wymusza jednak ostrożność. Gdy poszkodowany jest pobudzony i próbuje uderzyć ratującego, bezpieczniej będzie:
utrzymać dystans,
próbować uspokoić sytuację słownie,
wezwać policję razem z pogotowiem,
interweniować bliżej dopiero wtedy, gdy zrobi się bezpieczniej (np. po przyjeździe służb).
Jeśli jednak osoba pod wpływem straci przytomność i przestaje oddychać, sytuacja jakościowo się zmienia – przestaje stwarzać aktywne zagrożenie, a zaczyna wymagać natychmiastowych działań ratujących życie. Wtedy stosuje się standardowe zasady RKO i wzywa karetkę, niezależnie od wcześniejszej agresji czy słownej odmowy.
Działanie za zgodą poszkodowanego a odpowiedzialność za skutki
Zgoda poszkodowanego na udzielenie pomocy nie usuwa całkowicie ryzyka odpowiedzialności za rażąco błędne działania, ale istotnie zmienia ocenę sytuacji. Jeżeli świadek zdarzenia jasno komunikuje, co zamierza zrobić („położę pana na boku, żeby się pan nie zachłysnął”), poszkodowany na to przystaje, a czynności mieszczą się w granicach standardowej pierwszej pomocy, trudno mówić o delikcie.
Problem zaczyna się wtedy, gdy świadek – z własnej inicjatywy – wychodzi daleko poza tę granicę i proponuje decyzje typowo „lekarskie”: np. „odstawię panu leki na nadciśnienie”, „zrobię pani zastrzyk przeciwbólowy, bo kiedyś umiałem”. Nawet jeśli poszkodowany na to przytaknie, taka zgoda nie legalizuje działań wykraczających poza kompetencje laika, zwłaszcza gdy dochodzi do szkody. Sąd będzie badał, czy osoba podejmująca czynności miała świadomość ryzyka i czy obiektywnie powinna się od nich powstrzymać.
Jak komunikować się z poszkodowanym, by działać bezpiecznie i zgodnie z prawem
Dobra komunikacja nie tylko uspokaja sytuację, ale także porządkuje odpowiedzialność. Kilka krótkich zdań wypowiadanych „na głos” ułatwia późniejszą ocenę tego, co się działo:
„Nazywam się…, dzwonię na 112 i będę panu pomagał, dobrze?”
„Położę pana na boku, żeby łatwiej się oddychało, proszę się nie bać.”
„Karetka jest w drodze, robię to, co mi mówią przez telefon.”
Takie komunikaty pokazują, że działanie nie jest przypadkowe. Poszkodowany (jeśli jest przytomny) wie, co się dzieje, a świadkowie słyszą, że czynności są wykonywane zgodnie z instrukcją dyspozytora. To prosty sposób, by jednocześnie zwiększyć poczucie bezpieczeństwa uczestników zdarzenia i uporządkować ewentualny późniejszy obraz sytuacji przed sądem czy ubezpieczycielem.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy mogę trafić do więzienia za źle udzieloną pierwszą pomoc?
W typowych sytuacjach – nie. Polskie prawo karne znacznie surowiej traktuje całkowite nieudzielenie pomocy niż nieidealną pomoc udzieloną w dobrej wierze. Sąd ocenia laika przez pryzmat zdrowego rozsądku i stresu sytuacyjnego, a nie podręcznikowych standardów.
Odpowiedzialność karna mogłaby wchodzić w grę dopiero wtedy, gdy ktoś rażąco przekracza swoje możliwości, podejmuje się „zabiegów” medycznych bez uprawnień albo działa wyraźnie lekkomyślnie, narażając poszkodowanego na poważne ryzyko. Przykładem jest samodzielne „nastawianie” złamania czy podawanie zastrzyków bez kwalifikacji, a nie zbyt mocny ucisk klatki piersiowej podczas RKO.
Kiedy grozi odpowiedzialność karna za nieudzielenie pierwszej pomocy?
Podstawą jest art. 162 Kodeksu karnego. Odpowiedzialność grozi wtedy, gdy ktoś nie pomaga osobie w bezpośrednim zagrożeniu życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, mimo że realnie mógł coś zrobić bez narażania siebie lub innych na podobne niebezpieczeństwo.
W praktyce chodzi często o sytuacje, gdy świadkowie wypadku nie wzywają nawet pogotowia, odchodzą z miejsca zdarzenia, ignorują osobę nieprzytomną czy duszącą się, chociaż mogli chociażby zadzwonić pod 112 lub zabezpieczyć miejsce do przyjazdu służb.
Czym różni się odpowiedzialność laika od odpowiedzialności lekarza czy ratownika?
Laik odpowiada za to, co można rozsądnie oczekiwać od przeciętnego człowieka w stresującej sytuacji: wezwanie pomocy, podstawowa ocena stanu poszkodowanego, proste czynności jak RKO, opatrunek, pozycja boczna bezpieczna. Sąd bierze pod uwagę brak szkolenia, sprzętu i duże emocje.
Profesjonalista medyczny (lekarz, ratownik, pielęgniarka) jest oceniany według standardów medycznych, wytycznych, procedur i swojej specjalistycznej wiedzy. Od niego wymaga się o wiele więcej – dlatego błędy medyczne to osobna kategoria spraw karnych, zupełnie inna niż nieidealne działania przypadkowego świadka.
Czy mam obowiązek robić RKO, czy wystarczy zadzwonić na 112?
Prawo nie wymienia katalogu konkretnych czynności, ale wymaga „udzielenia pomocy” w granicach twoich realnych możliwości. Minimalnym, absolutnie kluczowym działaniem jest wezwanie służb ratunkowych i pozostanie na miejscu, jeśli sytuacja na to pozwala.
Jeżeli umiesz wykonywać RKO albo użyć AED i nie zagraża ci przy tym niebezpieczeństwo (np. ruch uliczny, pożar), oczekuje się, że spróbujesz. Jeśli jednak ze względu na stan zdrowia, panikę czy brak umiejętności jesteś w stanie tylko zadzwonić po pomoc i zabezpieczyć miejsce, nadal jest to działanie zgodne z prawem.
Jakich czynności nie wolno wykonywać osobie bez uprawnień medycznych?
Osoba bez wykształcenia medycznego powinna ograniczyć się do typowych elementów pierwszej pomocy: RKO, użycie AED, tamowanie krwotoków, unieruchomienie kończyny w zastanej pozycji, pozycja bezpieczna, ochrona przed wychłodzeniem, zabezpieczenie miejsca zdarzenia.
Poza zakresem laika są natomiast m.in.: podawanie zastrzyków, leków dożylnych, samodzielna defibrylacja sprzętem profesjonalnym (poza AED), inwazyjne „zabiegi” (nacinanie, „nastawianie” złamań, „wyciąganie” głęboko wbitych ciał obcych). Takie działania mogą zostać potraktowane jako nielegalne wykonywanie czynności medycznych i narażenie na niebezpieczeństwo.
Czy pęknięte żebro przy RKO to mój „błąd” i grożą mi za to konsekwencje?
U osób dorosłych, zwłaszcza starszych, złamanie żeber podczas prawidłowo wykonywanych uciśnięć klatki piersiowej jest stosunkowo częste. Medycyna ratunkowa uznaje to za akceptowalne ryzyko – lepiej uratować krążenie z pękniętym żebrem niż przerwać RKO w obawie przed takim urazem.
Jeśli działasz w dobrej wierze, uciskasz zgodnie ze znanymi ci zasadami (środek klatki, tempo, głębokość) i nie robisz nic skrajnie nierozsądnego, samo złamanie żebra nie jest podstawą do odpowiedzialności karnej. RKO jest postrzegane jako ratowanie życia, nie „usługa medyczna” rozliczana jak zabieg w szpitalu.
Czy mogę odmówić pomocy, jeśli boję się o własne bezpieczeństwo?
Tak. Art. 162 k.k. wyraźnie mówi, że obowiązek udzielenia pomocy istnieje tylko wtedy, gdy możesz to zrobić „bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu”. Jeśli miejsce zdarzenia jest realnie niebezpieczne (pożar, wyciek chemikaliów, ruchliwa droga bez możliwości zabezpieczenia), nie masz obowiązku wchodzić w strefę zagrożenia.
Nawet wtedy jednak powinieneś zrobić to, co możliwe z bezpiecznej odległości: wezwać służby, ostrzegać innych, naprowadzić pogotowie, policję czy straż pożarną na dokładne miejsce zdarzenia.
Źródła
Kodeks karny. Wydawnictwo Sejmowe (1997) – Art. 160 i 162 k.k. – nieudzielenie pomocy, narażenie na niebezpieczeństwo
Ustawa o Państwowym Ratownictwie Medycznym. Ministerstwo Zdrowia (2006) – Zakres medycznych czynności ratunkowych, uprawnienia ratowników
Pierwsza pomoc. Aspekty prawne udzielania pomocy przedmedycznej. Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego (2014) – Analiza odpowiedzialności karnej laika i profesjonalisty za pierwszą pomoc
